لە لیبیا چی ڕوودەدات؟ - پرس میدیا

إعلان فوق المشاركات


ليبيای دوای ٢٠١١ نموونەیەکی گرنگە بۆ تێگەيشتن لە سياسەت وهاوکێشە سياسيەکان وڕەفتاری دەوڵەتان وجيوپۆلەتێک لە جيهاندا بە شێوەیەکی گشتی، نموونەیەکی بچوککراوەی ململانێ نێودەوڵەتيەکانە، بۆیە تێگەيشتن لە بارودۆخی ئەم چەن ساڵەی ليبيا، دەروازەیەکی گرنگە بۆ تێگەيشتن لە سياسەت وهاوکێشە نێودەوڵەتيەکان وزانينی ئەوەی جيهان بە چ پێوەر ویاسایەک بەرێوە دەچێت. 

لیبیای دوای قەزافی 
دوای ڕووخاندنی قەزافی لە ٢٠١١ ودوای شکستهێنانی چەن پرۆسەیەکی هەڵبژاردن وڕێکەوتن لە نێوان لایەنە ليبيەکان، ئيتر لە ساڵی ٢٠١٤ بەشێوەیەکی گشتی گرووپە چەکدارەکانی ليبيا دابەشبوونە سەر دوو بەرەی سەرەکی، لە ئێستادا ئەو دووبەرەیە بە هێزەکانی خەليفە حەفتەر یا سوپای نيشتيمانی ليبی هەر وەها حکومەتی (الوفاق) بە یا بەرەی فايز سەراج ناسراوە. بەرەی یەکەم پەلەرمان وچەندين گروپی چەکداری لەخۆ دەگرێت، کە زیاتر عەلمانيەکانی ليبيا لەو بەرەیەن، بەرەی سەراج حکومەت وزۆربەی گروپە ئيسلاميەکان لە خۆ دەگرێت، کە ئيخوانەکانی ليبيا سەر بەوانن. بەڵام هەڵەیە شەڕەکە بە شەڕی ئيسلامی وعەلمانی تەماشا بکەين، چونکە تەنانەت لە بەرەی حەفتەريش گروپی ئيسلامی هەیە. 

چەن خاڵێک مایەیی سەرنجن لە دۆخی ليبيا؛هەر سەرەتای دەستپێکردنی ناڕەزایەتيەکانی ليبيا دژی حوکمی قەزافی، لە وەڵامدا قەزافی بە شێوەیەکی سەربازی زۆر توند وەڵامی ناڕازييەکانی دایەوە، ئەمەش وای کرد کۆمکاری عەرەبی داوا لە ئەنجومەنی ئاسايشی نەتەوە یەکگرتووەکان بکەن سنورێک بۆ قەزافی دانێن وخەڵک بپارێزن، پاشان هاوپەيمانيەک درووستکرا لە نێوان کۆمەڵێک دەوڵەت، ئەوەی مایەیی سەرنجە ئەو هاوپەيمانيە سەربازييە بە ڕابەڕایەتی ئەمريکا نەبوو، بەڵکو وڵاتانی ئەوروپی بە تايبەت فەرەنسا ڕابەرایەتی دەکرد، کە ئەمەش ڕووداوێکی دەگمەنە هاوپەيمانيەکی سەربازی وا گرنگ ئەمريکا ڕابەرایەتی نەکات،لێرەوە جياوازييەکی کەيسی ليبيا دەردەکەوێت، کە زیاتر پرسێکی ئەوروپيە، نەک ئەمريکی (بێ گومان ئەمريکا ئامادەیی هەیە، بەڵام ڕابەر نييە وبە ڕووکەش رۆڵێ کەمترە)، خاڵێکی تری سەرنج ڕاکێش ئەوەیە، قەتەر کە وڵاتێکی زۆر بچوکە، بەشداری کرد وهێرشی کردە سەر ليبيا لەگەڵ هاوپەيمانان، کە زۆربەی پرۆسەکە، هێرشی ئاسمانی بۆ لە لایەن هاوپەيمانيەکەوە. پاش ڕووخاندنی قەزافی تا ئێستا، خاڵێکی تر مایەیی سەرنجە هاتنە ناوەوەی چەندين دەوڵەتی ترە بۆ ناو گۆڕەپانی ليبيا، ئەو دەوڵەتانەش دابەش بوونەتە سەر دوو بەرە، ميسر وئيمارات وسعوديە وڕووسيا وفەرەنسا ئيتاليا... پشتگيری حەفتەر دەکەن، تورکيا وقەتەر پشتگيری سەراج دەکەن، بەڵام بە گشتی ئەم دەوڵەتانە چيان دەوێت لە ليبيا وبۆچی پشتگيری یەکێک لەو گروپانە دەکەن؟ 

فەرەنسا وئيتاليا، پەيوەندييەکی فرە ڕەهەنديان بە ليبياوە هەیە: لە ڕووی مێژووییەوە، ليبيا ساڵانێکی زۆر داگيرکراو بووە لە لایەن ئيتالياوە،ئەو کاتيش پێش جەنگی جيهانی یەکەم، بە ڕێکەوتن لەگەڵ فەرەنسا، ئيتاليا هەڵدەستێت بە داگيرکردنی ليبيا، لەبەرامبەردا ئيتاليا ڕازی دەبێت مەغرب بۆ فەرەنسا بێت. لە ڕووی جوگرافيەوە، ليبيا دەروازەیەکی سەرەکي ئەفريقايە بەرەو ئەوروپا، بەرامبەر ئيتاليایە،زۆربەی هەرە زۆری کۆچبەرانی کيشوەری ئەفريقيا لە ڕێگەی ليبياوە دەچنە ئيتاليا ولەوێشەوە بۆ فەرەنسا وئەوروپا. دۆخی ناسەقامگيری ليبيا، دەبێتە هەڕەشەیەکی ئەمنی گەورە بۆ ئەوروپا، چونکە لە نەبوونی دەوڵەت، کۆچبەران ئاسانتر دەتوانن لە ليبياوە بە دەريای ناوەڕاستەوە بپەرێنەوە بۆ ئيتاليا وفەرەنسا وئەوروپا. 

لە ڕووی سامانی سروشتيەوە، ليبيا دەوڵەمەندترين دەوڵەتی ئەفريقيایە لە نەوت وگاز، ئەمەش بۆ ئەوروپيەکان سەرچاوەیەکی وزەیە لە دەرەوەی سەرچاوەکانی ڕووسيا وئێران، کە ئەوروپا ناچارانە مامەڵە لەگەڵ ڕووسيا دەکات وئێرانيش قوورسە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت بەهۆی سزاکانی ئەمريکا. ئەم جۆرە سەرچاوانە ، ئەوروپا زۆر بە گرنگی دەزانێت.هێڵی گازی سروشتی ( تەوژمی سەوز) لە ليبياوە دەچێتە ئيتاليا، ئەوروپا و ئيتاليا دەيانەوێت ئەم هێڵی گازييە لە ژێر دەسەڵاتێکی ليبی بێت، کە هاوپەيمانی خۆیان بێت. ئينجا وەک ئاماژەی پێدرا، ليبيا دەروازەیەکی سەرەکی ئەفريقيا بۆ ئەوروپا، ئيتاليا وفەرەنسا، بە تايبەت فەرەنسا بەرژەوەندی گەورەی هەیە لە کيشوەری ئەفريقيا تا ئیستاش هەزاران سەربازی لە ئەفريقيان بۆ پاراستنی بەژەوەندييەکانی و بەدەست هێنانی سامانی سروشتی، فەرەنسا رۆڵی نەبێت لە ليبيا، دەروازەیەکی گەورە بۆ ناو ئەفريقيا لە دەست دەدات. 

پاشان ليبيا گروپی توندڕەوی زۆر تيایە، ئەوروپا بە تايبەت فەرەنسا وئيتاليا کە نزيکن لە ليبياوە، لە پەلاماری تيرورستی دەترسن کە لە ليبياوە بە ئاسانی پێيان دەگات. هەر وەها دوای نزيکبوونەوەی تورکيا وسەراج وگەيشتن بە ڕێکەوتن، ئەوروپا ترسێکی گەورەی هەیە لەوەی تورکيا هەژموونی هەبیت بەسەر ليبيا وئەوکات هەڕەشەی ناردنی کۆچبەرانی ئەفريقيا بکات بۆ ئەوروپا، وەک چۆن ساڵانێکە هەڕەشەی ناردنی ئاوارە سووريەکان دەکات بۆ ئەوروپا.یان ترس لە هەژموونی تورکيا بەسەر گازی سروشتی ليبيا ودەريایی ناوەڕاست بە تايبەت دوای دۆزينەوەی گاز لە بەشی رۆژهەڵاتی دەريایی ناوەڕاست، ئەوروپا نايەنەوێت ئەو گازەش هەژموونی تورکيای بەسەرەوە بێت، چونکە بەشێک لە گاز ووزە کە دەگاتە ئەوروپا لە ڕێگەی ئەو هێڵە گازی ونەوتيانەوەیە کە بە تورکيادا تێدەپەرێت وەک هێلەکانی تاناب وتورک ستريم وجيهان... ئەمانەش هاوکاتە لەگەڵ ئەوەی تورکيا ساڵانێکە لەگەڵ ئەوروپا چەندين کێشەیان هەیە. 

خاڵێکی سەرەکيش ئەوەیە، تەدەخولی ڕووسيا لە ليبيا، ئەوروپا ديسانەوە نيگەرانە لەوەی ئەگەر لە ئايندەدا گاز ونەوتی ليبی وگازی تازە دۆزراوەی رۆژهەڵاتی دەريایی ناوەڕاست بکەوێتە ژێر هەژموونی ڕووسيا، کە ساڵانێکی زۆرە ئەوروپا دەيانەوێت ڕزگارييان بێت لە کەلەبچەکانی ڕووسيا کە ناچاربوونە بە کڕينی گازی سروشتی لە ڕووسيا. هەر وەها ليبيا دەرەفەتێک بوو کە ئەوروپا بێ ڕابەرایەتی ئەمريکا بچێتە هاوکێشەیەکی قوورس وئاڵۆز وگرنگ، لە دوای جەنگی دووەمی جيهانيەوە، ئەوروپا بە دەگمەن بێ ڕابەرایەتی ئەمريکا دەچێتە هاوکێشەیەکی سياسی ئاڵۆز کە لە دەرەوەی ئەوروپایە. جگە لە چەندين بەرژەوەندی تری بازرگانی وبوونی کۆمپانياکانی ئەو دوو دەوڵەتە لە ليبيا. 

هەردوو دەوڵەت هاوکاری حەفتەر دەکەن، فەرەنسا گەيشتووەتە ئەو باوەڕەی کە کێشەی ليبيا بە ڕێکەوتن وپرۆسەی ديموکراسی چارەسەر نابێت، چونکە بێ شومار عەشرەت وميليشا وگروپی توندڕەو بوونيان هەیە لە ليبيا وهەر یەکە وبەرژەوەندی خۆی دەوێت، نزيکەی ٣٠٠ گروپی چەکداری وميليشيا هەیە لە ليبيا، نزيکەی ٢٠ مليۆن پارچە چەک لە ناو خەڵکی ليبيا وگروپە چەکدارەکان بڵاوبوەتەوە، لە کاتێکدا ژمارەی دانيشتووانی ليبيا لە دەوروبەری ٦.٦ مليۆنە. بۆیە فەرەنسا پێی وایە ئەوەی کە دەتوانێت ئارامی بگەڕێنیتەوە بۆ ليبيا، بريتييە لە کەسێکی بەهێز وبتوانێت هەموو لایەنەکان ناچار بکات گوێرايەڵی بن، ئەوەش بە جەنەراڵێکی سەربازی وەک حەفتەر دەکرێت، واتە فەرەنسا لەوانەیە پێی وابێت دوای ئەوەی کە خۆی قەزافی لابرد، پێويست دەکات قەزافيەکی نوێ دروست بکاتەوە، جگە لەوەی هەر یەک لە ئيتاليا وفەرەنسا پێيان باشە لایەنە ئيسلامی وئيخوانيەکان حوکم نەکەن لە ليبيا لە ترسی هاتنی تيروريست لە ليبياوە بۆ ئيتاليا وفەرەنسا. لە وێنە گشتيەکە فەرەنسا وئيتاليا سياسەتيان لە یەکەوە نزيکە بۆ کەيسی ليبيا، بەڵام لە وردەکارييدا، ئەوانيش ناکۆکی هەیە لە نێوانيان. 

میسر لە لیبیا چی دەوێت؟
لە هەموو دەوڵەتانی بەشداربوو لە ململانێی ليبيا، ميسر لەوانەیە هەستيارترين پەيوەندی هەبێت بەو کەيسەوە. ليبيا ڕاستەوخۆ پەيوەندی بە ئاسايشی نەتەوەیی ميسرەوە هەیە. ميسر زياد لە ١٠٠٠کم سنوری هەیە لەگەڵ ليبيا، دوای کودەتاکەی سيسی ولابردنی مورسی، زۆرێک لە ئيخوانەکانی ميسر پەنایان بردە ناو ليبيا، کە ئێستا لەگەڵ سەراجن، ميسر زۆر هەستیارە بەرامبەر بە ليبيا، ترسێکی گەورەی هەیە لەوەی ئيخوانی وئيسلاميەکان ليبيا حوکم بکەن وکاريگەری خەراپ دانێن لەسەر ميسر وئيخوانەکانی ميسر بجوڵێنن لەناوخۆی ميسر، بێ گومان دياريشە دەبێت پشتگيری حەفتەر بکات، چونکە ئيخوانەکان وزۆربەی گروپە ئيسلاميەکان لە بەرەی دژ بە حەفتەرن، هەر وەها سيسی وحەفتەر هەردووکيان جەنەراڵی سەربازين وتێڕوانينی سياسيان لە یەکەوە نزيکە. 

دەستێوەردان وڕۆڵی ميسر لە ليبيا مێژوویەکی کۆنی هەیە وزۆر کات ڕوويداوە ميسر لە ليبيا رۆڵی گەورەی هەبووە.هەر بۆ نموونە، لە ساڵی ١٩٧٧ کاتێک ميسر وئيسرائيل خەريکی ڕێکەوتننامەی ئاشتين، قەزافی بەوە نيگەران دەبێت و شەڕێکی ڕاگەياندنی گەورە دژی ميسر وئەنوەر سادات دەست پێدەکات، لە وەڵامدا سوپای ميسر دەچێتە ناو ليبيا ولە ماوەی چوار رۆژدا رۆژهەڵاتی ليبيا داگير دەکات وزیانێکی گەورە دەگەيەنێت بە ليبيا. لە کاتی شۆرش وبەرخودانی ليبيەکان دژی داگيرکاری ئيتاليا، ميسر سەرچاوەی سەرەکی بوو بۆ هاوکاری ليبيەکان. جگە لەوەی ئەو تێڕوانينە لە ناو هەندێ ميسريدا هەیە، کە ليبيا لە کۆندا بەشێک بووە لە ميسر. 

هاتنی تورکيا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ ناو هاوکێشەی ليبيا، ميسری زۆر زیاتر ترساندوە. ميسر وتورکيا دوای کودەتاکەی سيسی ولابردنی ئيخوانەکان لەسەر حوکم، پەيوەدنی نێوان ئەم دوو دەوڵەتە زۆر تێکچوو، چونکە تورکيا وەک ئاشکرایە پشتگيری ئيخوانەکان دەکات بە هۆی ئوردگان وحيزبەکەیەوە کە ئيخوانين. زاڵبوونی تورکيا لە گۆڕەپانی ليبيا، واتە هەرەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر دەسەڵاتی سيسی وپاڵنەرێکی سەرەکی بۆ جوڵاندنەوەی ئيخوانەکانی ميسر. هەر وەها، ميسر لە دوای ٢٠١٠ ودۆزينەوەی گازی سروشتی ونەوت لە ڕۆژهەڵاتی دەریایی ناوەڕاست، هيوای ئەوەی هەیە ببێتە فرۆشيارێکی گەورەی وزە لە جيهاندا، بە تايبەت فرۆشتنی وزە بە ئەوروپا، ئەمەش لە ئەمريکا وئەوروپا زیاتر نزيکی دەکاتەوە وسيسی پارێزراوتر دەبێت، سيسی پێويستی بە پشتگيری رۆژئاوایە بۆ مانەوە، بە تايبەت کە بە هەڵبژاردن نەهاتووە وبە گومانە لە ميسريەکان. هەر وەها لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ تا ڕووخاندنی قەزافی ٢٠١١ چەندين ڕێکەوتن وکاری هاوبەش هەبووە لە نێوان ميسر وليبيا لە بارەی کارکردن وبەرهەمهێنان لە نەوت وگازی سروشتی، کە ميسر زۆر مەبەستيەتی ئەو ڕێکەوتن وکاری هاوبەشە بەردەوام بێت لە ليبيایی ئايندە، کە سەرکەوتنی سەراج وتورکيا وقەتەر، ئەو رێگەوتن وهاوکارييانە لەناودبات، بەلایەنی کەمەوە بۆ ماوەیەکی زۆر. 

هاتنی تورکيا بۆ ئەو ناوچەیە، کێشەی گەورە دروست دەکات بۆ بەرهەمهێنانی گازی سروشتی لە ناوچەکە، کە هەر یەک لە وڵاتانی ميسر وقوبرس ويۆنان وئيسرائيل لەو بارەیەوە ڕێکەوتن وپلانيان هەیە، کە ئەو گازە سروشتيە تازە دۆزراوەی رۆژهەڵاتی دەريایی ناوەڕاست بکەنە سەرچاوەیەکی وزە بۆ ئەوروپا، خودی تورکياش پاڵنەرێکی سەرەکی بۆ هاتنی بۆ ئەو ناوچەیە بريتييە لە بەشداری بوون لەو سامانە یاخود تێکدانی ئاسايشی ناوچەکە بۆ دروستکردنی بەربەست لەبەردەم ناردنی ئەو گازە بۆ ئەوروپا کە سوودی بۆ خۆی نەبێت وبەڵکو زیانيشی هەبێت، چونکە خۆی پردێکە بۆ گواستنەوەی وزە بۆ ئەوروپا. 

هەر ماوەیەکی کەم دوای ڕێکەوتنەکانی ئۆدۆگان وسەراج لە بارەی هاتنی سوپای تورکيا بۆ ليبيا وئامادەبوونی لە کەناراوەکانی ليبيا لە دەريایی ناوەڕاست، ميسر هەستا بە مانۆڕێکی گەورەی هێزی دەریایی خۆی وەک بەرپەرچدانەوەیەک بۆ تورکيا. ئەو مانۆرە سەربازييە چەن ئاماژەیەکی گرنگی تيا بوو، مانۆرەکە زیاتر دەریایی بوو، چونکە ئەگەر جەنگی نێوان ميسر وتورکيا ڕووبدات، ئەوا لەبەر ئەوەی هەردوو دەوڵەت سنوری ووشکانيان بە یەکەوە نييە، جەنگەکە دەريایی دەبێت، ئەگەر دەريايش بێت، ئەوا هێزی ئاسمانيش بەشداری تێدا دەکەن. بە پێی هەندێ سەرچاوە، هێزی دەریایی ميسری لە پلەی شەشەمدایە لەسەر ئاستی جيهان، هی تورکيا لە پلەی ١٢، هێزی ئاسمانی ميسر لە پلەی ٩ وهی تورکيا لە پلەی ١٠. واتە لە ڕووی تيورييەوە، ئەو جەنگە ميسر تيايدا سەرکەوتوو دەبێت، چونکە تورکيا لە ڕووی هێزی ووشکانيەوە لە ميسر بەهێزترە، ئەم هێزەش کەمتر رۆڵی دەبێت لەو جۆرە جەنگانەدا. بەڵام ئيتر لە ڕووی واقعيەوە، جەنگ حيسابات وپلانی جۆراوجۆری هەیە ومەرج نييە ڕەنگدانەوەی تيورييەکە بێت. ڕوودانی ئەم جەنگەش ئەگەرێکی دوورە تا ئیستا. 

هاوکات لەگەڵ مانۆری هێزی دەريایی ميسری، مانۆری هێزی ووشکانی هێزەکانی حەفتەريش ئەنجامدرا، وەک پەيامێک لە دەريایەوە هێزەکانی ميسر پەلاماری هێزی تورکي دەدەن، لە ووشکانەوە هێزەکانی حەفتەر، پەلاماری هێزی ووشکانی تورکيا وبەکرێگيراوەکانی لە ناو خاکی ليبيا دەدەنەوە.نابێت ئەوەش لە بير بکرێت، کە بوون ورۆڵێ قەتەر کە تا ڕادەیەکی زۆر وەک رۆڵی تورکيایە وگەورەترين هاوکاری ئيخوانيەکانە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ديسانەوە ميسری تەواو نيگەران کردوە. بە کورتی ميسر بە ڕاشکاوی ئەوەی ڕاگەياندوە کە ليبيا پرسێکی ئاسايشی نەتەوەییە بۆ ميسر، پاراستنی ئاسايشی نەتەوەیيش جەنگی بۆ بەرپا دەکرێت. بۆیە دەست تێوەردانی ميسر لە ليبيا لە دۆخێکی وادا، ئاسایی وچاوەڕوانکراوە. 



ئیمارات؛ میوانە دورەکەی لیبیا 
جگە لە ميسر، هيچ وڵاتێکی تر هاوشێوەی ئيمارات بە ئاشکرایی وبە بەهێزی ئامادەیی نەبووە و نييە لە ليبيا، بۆ ميسر کە هاوسنوری ليبيایە، ئاساییە ئامادەیی هەبێت لە ليبيا لەبەر ئەو هۆکارانەی لە بەشی دووی ئەم نووسينە باسکران. بەڵام وڵاتێکی بچوکی وەک ئيمارات کە سنووری نييە لەگەڵ ليبيا ودووريشن لە یەکەوە، ئەو ئامادەبوونەی ئيمارات لەوێ مایەیی پرسيارە، تەنانەت ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئيمارات بنکەیەکی سەربازی هەیە لە ناو خاکی ليبيا. بۆ تێگەيشتن لەو پرسە، دەبێت ئاگاداری هەندێ وردەکاری سياسەتی ئيمارات بين. هەر چەن ئيمارات وهاوپەيمانە نزيکەکەی کە سعوديەیە کە دوو دەوڵەتی ناديموکراتن، هەر لە سەرەتای بەهاری عەرەبيەوە دەيانويست شکست بێنن بە خۆپێشاندانەکان وپاراستنی حکومەتەکانی ئەو کات، پاش ڕووخاندنی حکومەتەکان، هەوڵی ئەم دوو دەوڵەتە بووە هەوڵدان بۆ شکستپێهێنانی ئەنجامی ئەو جموجۆڵە جەماوەريانە. بەلام پرسی دەست تێوەردانی ئيمارات لە ليبيا، تەنها ئەوە نييە، بەڵکو لە پاڵ ئەو هۆکارە سەرەکيە، هۆکاری گرنگی تر هەیە. 

سياسەتی ئيمارات سێ پایە یا سێ لایەنی سەرەکی هەیە، دانەیەکی دەتوانين ناوی بنێين سياسەتی بەندەر،دووەمی ترس لە ئێران هەژموونی بەسەر ناوچەکە، سێهەم، سياسەتی دژایەتی وسەرکوتکردن وڕێگرتن لە تەشەنەکردنی ئيخوانەکان لە هەو شوێنێکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت. 

سەبارەت بە سياسەتی بەندەر، یەکێ لە پاڵنەرە هەرە سەرەکيەکانی هەڵسوکەوت وسياسەتی ئيمارات بريتييە لە کۆنترۆڵکردنی زۆرترين بەندەرە دەريایی وئاوييەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنانەت هەوڵدەدات ئامادەیی هەبێت لە زۆربەی بەندەرە گرنگەکانی جيهان.لەم ڕووەوە سەرکەوتنی گەورەشی بەدەست هێناوە. ئيمارات لە ئێستادا لە ڕێگەی کۆمپانيایەکی خۆیەوە (DP world) ئامادەیی هەیە لە بەرێوبردنی زیاد لە ٧٠ بەندەر لە جيهاندا، لە هەر شەش کيشوەرکە، بۆ نموونە ئامادەیی هەیە لە بەڕێوبردنی هەندێ بەندەر لە چين وکۆريا، مۆزەمبيق وسينيگال، ئەڵمانيا وفەرەنسا، کەنەدا وئوستراليا ودۆمينيکان، پاکستان وهيند وڤێتنام... 

ئيمارات لە ئێستادا چەن بەندەرێکی باشووری یەمەنی کۆنترۆڵ کردوە، چەن ساڵێکە لە یەمەن دەجەنگێت لە ڕێگەی بەکرێگڕاوەکانی وپارەیەکی زۆر لەو پێناوە خەرج دەکات، چونکە یەمەن لەو وڵاتانەیە کە گرنگيەکی گەورەی هەیە لەو ڕووەوە، شەش بەندەری نێودەوڵەتی هەیە بۆ گواستنەوەی شمەک وسێ بەندەری تر بۆ گاز ونەوت، هەشت بەندەری ناوخۆش. بە هەمان شێوەیە یەکێ لە مەبەستە سەرەکيەکانی ئيمارات لەو دەستێوەردانە زۆری لە ليبيا، بۆ مەبەستی سەپاندنی هەژموونی خۆیەتی بەسەر بەندەرەکانی ليبيا، کە نزيکەی ١٠ بەندەر دەبن، بەندەرەکانی ليبيا ئەفريقيا وئاسيا و ئەورپا بە یەکەوە دەبەستنەوە. بەڵام ئيمارات بۆچی بەو ڕادەیە بایەخ بە بەندەرەکان دەدات، هۆکار زۆرە بۆ ئەوە، هەندێک لەوانە: 

١- ئيمارات بەشێکی دياری ئابووريەکەی پشت بە ئابووری بەندەرەکان دەبەستێت، گەورەترين بەندەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر هی خۆیەتی کە بەندەری (جبل علي)ە لە دوبەی.

٢- ئيمارات دەيەوێت بەندەرەکەی خۆی مونافسی نەبێت لە ناوچەکەدا، هەر بۆیە زۆر بایەخ بە يەمەن دەدات، چونکە یەمەن دەکرێت ببێتە مونافسی، چونکە بەندەری زۆرە وشوێنەکانيشی زۆر گرنگن ولە کەنداويشە. وئێران لە یەمەن دەسەڵاتی هەیە، بۆیە ئيمارات دەيەوێت هەژموونی هەبێت لە یەمەن يا خۆی سوود لە بەندەرەکان ببينێت م یا ڕێ نەدات ببنە رکابەری بەندەرەکەی دوبەی.

٣- لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ولە کەنداو، رکابەری سەرەکی ئيمارات لەڕووی بەندەرەوە، قەتەرە کە بەندەری (حمد)ی هەیە ورکابەری ئەوەی دوبەیە، قەتەر وئيماراتيش پەيوەنديان دوژمنکارانەیە لە نێوان یەکتر، بۆیە ئيمارات دەيەوێت زۆرترين بەندەرەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆنترۆڵ بکات یا بەرێوەی ببات لە ڕێگەی کۆمپانيا گەورەکەی خۆیەوە، تا هەژموونی دەريایی وئاوی قەتەر سنوردار بکات وگەمارۆی زیاتر بخاتە سەر قەتەر وناچارکردنی بە سازش.

٤- لە ليبيا ئەگەر حەفتەر سەربکەوێت، واتە سەرکەوتنی ئيماراتيشە، ئەو کات بەندەرەکانی ليبيا دەچێتە ژێر کۆنترۆڵی ئيمارات. پێش رووخاندنی عەلی عەبدولا سالحی سەرۆکی یەمەن، بەندەری عەدەن کە لە گرنگترين بەندەرەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وجيهانيشە، بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ بەرێوبردنی درا بوو بە کۆمپانياکەی ئيمارات، بەڵام دوای ڕووخاندنی سالح، ئەو ڕێکەوتنامەیە هەڵوەشایەوە. بۆ کەيسی ليبياش، ئيمارات هەمان ترسی هەیە، دەزانێت ئەگەر سەراج سەربکەوێت، هيچ کام لەو بەندەرانە نادرێت بە ئيمارات.

٥- دوای هەڕەشەکانی ئێران لە داخستنی گەرووی هورمز ودەسەڵاتی ئێران لە یەمەن کە هەندێ لە بەندەرەکانی یەمەنی کۆنتڕۆڵ کردوە وبەکاری دەهێنێت بۆ ناردنی هاوکاری بۆ حووسيەکان. ئيمارات دەيەوێت ڕێڕەوی ئاوی وبەندەری تر بدۆزێتەوە دوور لە دەسەڵاتی ئێران، چونکە ئێران دەسەڵاتی هەیە بەسەر گەرووی هورمز کە لەسنوری خۆیەتی ولە ڕێی حووسيەکانەوە دەتوانێت کێشە بۆ گەرووی باب المندبيش دروست بکات لە یەمەن، کێشە دروستکردن بۆ باب المندب واتە دەريایی سوور ونۆکەندی سوێسی ميسريش کێشەی بۆ دروست دەبێت. بۆیە ئيمارات لە ليبيا هەوڵدەدات هەندێ ڕێرەوی ئاوی وبەندەری دەست بکەوێت کە دوورە لە هەژموونی ئێران. پێشريش ئيمارات بۆندێکی لەگەڵ جەزائير مۆرکردوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ بەندەری (جن جن)ی جەزائير بەڕێوە دەبات، ئەو بەندەرەش خاڵی بە یەکەوە بەستنی ئەوروپا وئەفريقيا ورۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئيمارات بایەخێکی گەورە بەو ڕێگە ئاوييە دەدات، ئەگەر بەندەرەکانی ليبياش کۆنترۆڵ بکات، ئەوا هەژموونێکی باشی دەبێت لەو ناوچە ئاوييە گرنگە.

٦- بە پێی زانستی جيوپۆلەتيلک، زۆربەی کات هێزی دەریایی ودەسەڵات بەسەر دەريا و ڕێڕەوە ئاوييەکان، دەوڵەت بە هێز دەکات، نەبوونی هەژموون لە دەريادا، دەوڵەت بێ هێز بێ رۆڵ دەکات،بە تايبەت بۆ وڵاتێکی وەک ئيمارات کە وڵاتێکی بچووکە وناشتوانێت لە ڕووی ووشکانيەوە فراوان بێت، وڵاتێکی پيشەساز بەهێزيش نييە، بۆیە ئەگەر بيەوێت هەژموونی فراوان بکات، دەريا وزەرياکان دەرەفەتێکی باشتر وئاسانترە، کە زۆر لێزانانەش کار دەکات لەو بوارەدا.

٧-ئيمارات وەک دەوڵەتانی تری خەليج بە هۆی ئەمريکاوە پارێزراوە، بە تايبەت لە دەست ئێران، بەڵام چەن ساڵێکە لە سەردەمی ئۆباما وترمپ، ئەمريکا لەوە دەچێت بيەوێت کەمتر خۆی تێوەبگلێنیت بە کێشەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئيمارات ترسی ئەوەیە هەیە ئەمريکا ناوچەکە بەجێ بهێڵێت، یا خودی سەردەمی ئەمريکا لە ناوچەکە بەرەو کۆتایی بچێت وسەردەمی چين دەست پێبکات. بۆیە لە ئێستاوە خۆی ئامادە دەکات ودەيەوێت ببێتە دەوڵەتێک بێ ئەمريکاش خۆی بپارێزێت لە ئێران کە لەدروستبوونەوە لە١٩٧١ گلەیی ئەوە دەکات کەسێ دوورگەی ئيماراتی داگير کردوە وناشتوانێت ئازاديان بکات، و بە هەڕەشەیەکی سەرەکيشی دەزانێت بۆ سەر خۆی وکەندوا. بۆیە ئەو هەژموونەی ئيمارات بەسەر بەندەر وڕێڕەوە ئاوييەکان ڕەنگە وای لێ بکات هەژموونێکی جيهانی هەبێت وئێران ودەوڵەتانی تريش نەتوانن دەستی لێ بوەشێنن، هەر وەها ئيمارات لە ڕێگەی ئەم سياسەتی بەندەرەوە، دەتوانێت باش خۆی ئامادە بۆ ئەگەری هاتنی سەردەمی چين وتەواو بوونی پلانە گەورەکەی چين کە ڕێگای بازرگانيەکانە (ڕێگاکانی ئاوريشم) بۆ ئەم ناوچەیە، کە ئيمارات لەوانەیە گەورەترين سوودمەند بێت ئەو کات بە هۆی هەژموونی لەسەر زۆربەی بەندەر وڕێڕەوە ئاواییە گرنگ وبازرگانيەکان ، ڕێڕەوە ئاوی وبەندەر وگەرووەکان شادەماری بازرگانی جيهانن وڕیگەی سەرەکين بۆ گواستنەوەی شمەک ووزە لەجيهاندا.. 

هۆکارێکی سەرەکی تر لە ئامادەبوونی ئيمارات لە ليبيا، بريتييە لە دژایەتی کردن وڕێگرتن لە ئيخوان وگروپە ئيسلاميەکان لە گرتنە دەستی دەسەڵات لە ليبيا، هەر بۆیە بە هەموو هیزێکی خۆیەوە یارمەتی حەفتەر دەدات. جگە لەوەی ئيمارات نايەوێت بەرەی سەراج سەربکەوێت، چونکە سەرکەوتنی قەتريش دەبێت. قەتەر بۆ ئيمارات وسعوددييە هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر دەسەڵات وهەژموونيان، لە بەشەکانی تر زیاتر باس لەم خەڵە دەکەين. 

ئيمارات لە درووستبوونيەوە پەيوەنديەکی زۆر باشی هەبووە لەگەڵ ميسر تەنانەت کاتی ڕێکەوتنامەی کامپ ديفيدی نێوان ميسر وئيسرائيل. ئيمارات هەر پەيوەندييەکانی نەبڕی لەگەڵ ميسر ، ئەمەش وای کردوە ئيمارات ئامادەیی هەبێت لە بەندەرەکانی ميسر ولە نۆکەندی سوێس کە گرنگی گەورەیان هەیە. پەيوەندی ئيمارات وميسر تەنها ئەو کات تێکچوو کە موورسی بووە سەرۆکی ميسر، بە هاتنی سيسی پەيوەنديەکانيان دەستی پێکردەوە، بۆیە ئيمارات، زۆر مەبەستيەتی ميسر پارێزراو بێت لە حوکمی ئيخوانييەکان، ئەگەر سەراج وقەتەر وتورکيا سەربکەون، ئەوا ميسريش دەکەوێتەوە ژێر هەڕەشەی ئيخوانيەکان. کە ئەمەش لای ئيمارات کارەساتە.
جگە لەو خاڵانە، چەندين هۆکاری بازرگانی وئابووری تر هەیە وا لە ئيمارات دەکەن زۆر بايەخ بە ليبيا بدات، وەک دەنگۆی ئەوەی بە مليار دۆلاری ليبيا لە بانکەکانی ئيماراتە وسەراج سەربکەوێت داوای دەکاتەوە، یا ئاڵتونێکی زۆری ليبيا گواستراوەتەوە بۆ ئيمارات... بەڵام هەموو ئەم هۆکارانە ناکرێت ببنە هۆکاری سەرەکی بۆ تەدەخولی ئيمارات لە ليبيا، بەڵکو هۆکاری لاوەکين وبەشێکن لەو هۆکارە سەرەکيانەی لەسەرەوە باسکران. ڕۆلی سعوودييەش لە ليبيا، تا ڕادەیەکی زۆر هاوشێوەی ڕۆڵی ئيماراتە، بەڵکو زۆر کات سعوديە هەر لە ڕێگەی ئيماراتەوە تەدەخولی ليبيا دەکات. چونکە دوژمنە هاوبەشەکانيان یەکن؛ ئێران، ئيخوانيەکان وقەتەر. 

ورچە سپییەکە بۆچی لە لیبیایە؟ 
لە کاتی بڕياردانی ئەنجومەنی ئاسايش لەبارەی هێرشکردنە سەر ليبيا ولابردنی قەزافی ، ڕووسيا سەرەڕای ئەوەی ناڕازی بوو لەو بڕيارە، بەڵام مافی ڤيتۆی بەکارنەهێنا وەک ڕێگری لەو بڕيارە، پاشان ڕووسيا پەشيمان بووەوە لەوەی مافی ڤيتۆی بەکار نەهێنا وئينجا ئەوەی کردە پاساوێک بۆ بەکارهێنانی مافی ڤيتۆ لە ڕێ گرتن لە هێرش کردنە سەر سووريا، چونکە پێی وابوو ئەو هەڵەیەیی لە کەيسی ليبيا کردی، لە کەيسی سوريا دووبارەی ناکاتەوە. 

ڕووسيا وەک یاريکەرێکی سەرەکی جيوپۆلەتيک، بێ تێگەيشتن لە تيۆر وچەمکەکانی ناو ئەدەبياتی جيوپۆلەتيک، تێگەيشتن لە ڕووسيا وسياسەتەکانی ئەستەمە. لە جيوپۆلەتيک یەکێ لە بابەتە سەرەکيەکان بريتييە لە هێزی ووشکانی (تيلوروکراتيا) وهێزی دەریایی یا ئاوی (تالاسوکراتيا)، وململانێ لە نێوان ئەم دوو هێزە. ماکندەر یەکێک لە دامەزرێنەرانی زانستی جيوپۆلەتيک لە ١٩٠٤ یەکێک لە بەناوبانگترين تيورييەکانی جيوپۆلەتيک دادەنێت بە ناوی سەنتەر یا ناوکی جيهان کە دواتر بە دڵی جيهان یا دڵی زەوی دەناسرێت. زۆر بە کورتی ئەو تيورييە پێی وایە، ئەوەی دڵی جيهان کۆنتڕۆڵ بکات، هەموو جيهان کۆنتڕۆڵ دەکات، دڵی جيهانيش لێرەدا ڕووسيا وناوچەی هەژموونی رووسيایە، دڵی زەوی ووشکانيە، واتە ڕووسيا هێزێکی ووشکانيە، لەبەرامبەردا هێزێکی سەرەکی تر هەیە، کە هێزی دەریاییە، ئەو کاتەی ئەو تيورييە دانراوە، بەريتانيا هێزی دەريایی بوو، واتە دوو یاريکەری سەرەکی هەبوو ئەوکات، ڕووسيا وەک هێزی وشکانی وبەريتانيا وەک هێزی دەريایی. 

ماکندەر پێیوایە، لەبەر ئەوەی بەريتانيا دەرياکانی کۆنتڕۆڵ کردوە، ئەگەر بيەوێت هەموو جيهان کۆنترۆڵ بکات ئەوا دەبێت دڵی زەوی واتە ووشکانيش کۆنترۆڵ بکات، بە کورتی پێويستە بەريتانيا، ڕووسيا کۆنترۆڵ بکات یا گەمارۆی بدات.(لە ساڵانی چلی سەدەی ڕابووردو، ماکندەر گۆڕانکاری لەو تیۆرییەدا کرد). 

لەبەرامبەردا، ئەگەر بە شێوەیەکی تر بڕوانينە ئەو تيۆريە، ئەو دەتوانين بڵێن، بۆ ئەوەی جيهان کۆنترۆڵ بکرێت، دەبێت ووشکانی ودەرياکانيش کۆنتڕۆڵ بکرێت، کەواتە لە بەرامبەردا ڕووسيا دەيەوێت دەرياکان کۆنتڕۆڵ بکات وهەژمونی هەبێت لە دەەريا وزەرياکاندا، ئەمەش لە پێناو ئەوەی تا داگير نەکرێت، یا بۆ ئەوەی گەمارۆ نەدرێت لە لایەن هێزی دەرياییەوە، یا بۆ ئەوەی هەژموونی هەبێت لە جيهاندا. ئەم ململانێیەی نێوان هێزی دەريایی وهێزی ووشکانی لە جيوپۆلەتيکدا ئێستاش باسێکی گرنگە، ئەلێکساندرۆ دۆگينی ڕووسی کە لە ئێستادا لە ژياندا ماوە، یەکێکە لە ناوە گەورەکانی جيوپۆلەتيک، پێی وايە بنەمای ململانێکانی مێژوو هەر لە کۆنەوە تا ئەمرۆ هۆکارەکەی ململانێی نێوان هێزی وشکانی وهێزی دەرياییە، لەمرۆدا، ڕووسيا هەر وەک نوێنەری هێزی ووشکانيە، بەڵام نوێنەری هێزی دەريایی ئەمرۆ بووە بە ئەمريکا لەگەڵ ناتۆ، دۆگين وەک ململانێيەکی حەتمی تەماشای ململانێی نیوان ئەم دوو هیزە دەکات. 

فردريک راتسل کە بە باوکی جيوپۆلەتيک دەناسرێت، لە کتێبيکيدا بە ناوی (دەريا وەک سەرچاوەی هێزی گەلان) پێيوایە بۆ ئەوەی دەوڵەتێک ببێتە زلهێز، دەبێت هەژموونی هەبێت لە دەرياکاندا، بێ ئەوە نابێتە زلهێز، هەر بۆیە ئەڵمانيایی کۆتاييەکانی سەدەی ١٩ی هاندەدا فراوانخوازی بکات وجگە لە ووشکانی، دەرياکانيش کۆنتڕۆڵ بکات. بە هەمان شێوە بيرمەندی جيوپۆلەتيکی ناسراوی ئەمريکی ئەلفريد ماهان پێش جەنگی یەکەمی جيهانی ئەمريکای هاندەدا دەريا وزەرياکان کۆنتڕۆڵ بکات، چونکە ئەو پێی وابوو سياسەت وهێزی دەوڵەت واتە بازرگانی، شادەماری بازرگانیش لە زەريا ودەرياکاندایە، بۆیە دەبێت ئەمريکا ئەوانە کۆنتڕۆڵ بکات بەوەش بازرگانی کۆنترۆڵ بکات. لە دوای جەنگی دووەمی جيهانی بە تايبەت، تا ئەمرۆش، ئەمريکا بە باشی تيۆرييەکانی ماهان جێبەجێ دەکات.
لێرەوەیە، پاڵنەرێکی سەرەکی رووسيا، بە درێژایی مێژوو، بريتي بووە لە هاتنە دەرەوە لە ووشکانی وگەيشتن بە دەرياکان، چونکە بێ هەژموومی بەسەر دەریاکاندا، ڕووسيا ئەگەر داگيريش نەکرێت، ئەوا گەمارۆ دەدرێت، کە ئەمەش ناتۆ ویەکێتی ئەوروپا بە سەرپەرشتياری ئەمريکا، ساڵانێکی زۆرە هەوڵيان بۆ داوە وجێبەجێش کراوە تا ڕادەیەک. یا ناتوانێت ببێتە زلهێزێکی کاريگەر ورکابەری ئەمريکا بکات کە نوێنەری هێزی دەريایە لە دوای جەنگی دووەمی جيهانيەوە. 

ڕووسيا هەر لە سەردەمی حوکمی قەيسەرەکانەوە، یەکێ لە خەونە گەورەکانی گەيشتن بووە بەوەی پێی دەڵێن ئاوە گەرمەکان، واتە ئەو ئاوانەی بە درێژایی ساڵ گونجاون بۆ هاتووچۆ وبازگانی، بە تايبەت خەونی گەورەی ڕووسيا ئەوە بووە بگات بە دەريایی ناوەڕاست، چونکە دەریایی ناوەڕاست هەرسێ کيشوەری ئاسيا-ئەفريقيا-ئەوروپا بە یەکەوە دەبەستێەوە، هەر وەها دەروازەیەکە بۆ چوونە ناو زەريایی ئەتلەسيش، کە گرنگترين ڕێگاکانی بازرگانين لە جيهاندا، بە تايبەت ڕێگەیەکی گرنگی گواستنەوەی وزەیە، بۆیە زلهێزێک بيەوێت رکابەری ئەمريکا وهێزی دەریایی بکات زۆر پێويستە لە دەريایی ناوەڕاستدا ئامادەیی هەبێت. ئەمەش پاڵنەرێکی سەرەکی ڕووسيا بوو بۆ هاتنی بۆ سووريا وکۆنتڕۆڵکردنی سووريا، هەر وەها هۆکارێکی سەرەکی بايەخدانی ڕووسيایە بە ليبيا، چونکە سووريا وليبياش هەردووکیان سنووریان هەیە بە دەريایی ناوەڕاستەوە. 

ڕووسيا لەگەڵ ئەوەی گەورەترين وڵاتی جيهانە لە ڕووی ڕووبەرەوە، بەڵام سنوری زۆر کەم وسنوردارە بە ئاوە گەرمەکانەوە، لە باکوورەوە لەگەڵ چەن دەريایەکدا سنوری هەیە، بەڵام هەموو ئەو دەريایانە بەشێکن لە زەريایی بەستووی باکور، کە زۆربەی کاتەکانی ساڵ لەبەر نزمی پلەی گەرما بەستوویەتی وبەکەڵکی هاتووچۆی کەشتی نایەت، لە رۆژهەڵاتەوە دەڕوانێتە سەر دەريایی یابان، کە ئەمەش بۆ ئەوەی ببێتە ڕێگایەکی بازرگانی وکاريگەر پێويستە لە گەرووی (توسوشيما)وە بچێتە زەريایی ئارام ولەوێوە بۆ وڵاتانی تری جيهان، بەڵام ئەو ڕێڕەوە ئاوييە لە ژێر کۆنترۆڵی یابان وکۆريایە، کە یابان بە گشتی مێژوویەکی پڕ کێشەی هەبووە لەگەڵ ڕووسيا وهەر وەها ئەمريکاش هەژموونی زۆرە بەسەر ئەو ڕێڕەوە ئاوويە، ئەوەی کە دەمێنێتەوە سنوری وشکاييە ولەگەڵ یەک سنوری ئاوی بچوک، کە ئەويش دەريایی ڕەشە، بەڵام بۆ ئەوەی لە دەريایی ڕەشەوە بگاتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وئەوروپا ودەريایی ناوەڕاست، پێويستە بە هەردوو ڕێڕەوی ئاوی بسفۆر ودەردەنيل دا تێپەرێت، کە هەردووکی لە ناو خاکی تورکيان، تورکياش ئەندامی ناتۆیە وبەدرێژایی مێژوو ڕووسيا وتورکيا یا عوسمانی کێشەی گەورەیان هەبووە، هەر چەن ئەو دوو ڕێڕەوە ئاویە بە پێی یاسا کراوەیە و ڕووسيا دەتوانێت سوودی لێ ببينێت، بەڵام ڕووسيا دەزانێت لە کاتی کێشەی گەورەدا لە نێوان دەوڵەتان، یاسا رۆڵی کەم دەبێت. بۆیە گرنگترين شت ئەوەیە ڕووسيا بگاتە سەر دەريایی ناوەڕاست لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی هەندێ دەوڵەت کە دەڕواننە سەر دەريایی ناوەڕاست، سووريا یەکێک بوو لەوانە، ليبياش بۆ ڕووسيا دەرەفەتێکی زێرينە زیاتر هەژموونی پسەپێنێت بەسەر دەريایی ناوەڕاستدا، ولە زیاد لە وڵاتێکەوە بڕوانێتە سەر دەريیایی ناوەڕاست. پەيوەندی ڕووسيا بە ليبياوە، لەم ڕووەوە زۆر گرنگە. 

هۆکارێکی سەرەکی تری بەشداری ڕووسيا لە هاوکێشەی ليبيا، بريتييە لە پرسی گازی سروشتی، ليبيا وڵاتێکی دەوڵەمەندە لە نەوت وگاز، پێشتر لە سەردەمی قەزافی ڕووسيا وليبيا چەندين رێکەوتنامەیان لەو بارەوەیەوە هەبووە، لە ئیستاشدا بە تايبەت دوای دۆزينەوەی بڕێکی زۆر لە گازی سرووشتی لە رۆژهەڵاتی دەريایی ناوەڕاست، ڕووسيا دەيەوێت لە ڕێگەی هەژموونی بەسەر ليبيا لە ئايندە، کۆمپانياکانی بەشدار بن لە بازرگانی ودەرهێنانی ئەو گازە وهەژموونيان هەبێت بەسەریا. ڕووسيا خۆی دەوڵەمەندترين وڵاتە لە جيهاندا بۆ گازی سروشتی، پێويستی بە گازی سروشتی ليبيا وئەوناوچەیە نييە بۆ خۆی، بەڵکو ئەو گازە سروشتيەیی دەريایی ناوەڕاست خەريکە دەبێتە سەرچاوەیەکی گازی سرووشتی بۆ ئەوروپا، لە کاتێکدا ئەوروپا تا ڕادەیەکی زۆر گازی سروشتی لە ڕووسيا دەکرێت، ئەمەش وای کردوە هەندێ کات ئەوروپا نەتوانن سەربەخۆبن لە سياسەتيان لە ترسی ڕووسيا، چونکە ئابووری ئەوروپا پشت بە گازی سروشتی دەبەستێت، ئەو گازەش زۆرێکی لە ڕووسياوە بۆیان دێت، ماوەیەکی زۆرە دەيانەوێت سەرچاوەی گازی تر بدۆزنەوە لە دەرەوەی هەژموونی ڕووسيا، گازەکەی دەريایی ناوەڕاست دەرەفەتێکە بۆ ئەوروپا کە کەمتر پشت بە گازی ڕووسی ببەستن، بۆ ئەم مەبەستەش ڕووسيا دەيەوێت لە ڕێگەی لێبياوە، ئەو سەرچاوەیەش تا ڕادەیەکی کەميش بێت، بختاتە ژێر هەژموونی خۆیەوە. ڕزگاربوونی ئەوروپا لە گازی رووسی جگە لەوەی زيانێکی گەورەیە بۆ داهاتی ڕووسيا، هەر وەها ئەو کات ئەوروپاش وەک ئەمريکا ڕەفتار دەکات بەرامبەر بە ڕووسيا ولە ڕووی سياسيەوە ڕووسيا گەمارۆ دەدەن. 

یەکێک لە پلانە سەرەکيەکانی سياسەتی ڕووسيا ئەوەیە کە زۆربەی سەرچاوە گرنگەکانی گازی سروشتی کۆنترۆڵ بکات، تا ئەوروپا ڕووبکەنە هەر بازارێک، ڕووسيا وەک فڕۆشيارێک لەبەردەميان بێت. هاتنی ڕووسيا لە ڕێگەی کۆمپانيایی رۆسنفت بۆ کوردستان لە ساڵی٢٠١٧ هەر هەمان مەبەستی هەبووە، ماوەیەک بوو باس لەوە دەکرا، کە گازی سروسشتی کوردستان دەکرێت ببێتە سەرچاوەیەکی وزە بۆ ئەوروپا. ڕووسيا هات وهەژموونی خۆی سەپاند بەسەر ئەو سەرچاوەیەیی کوردستانيش. ئەو کات کوردستان قەيرانی ئابووری ودارایی زۆر بوو، هەر وەها هەڵەی کۆمپانيا ئەوروپی وئەمريکيەکانيش لە لایەکی تر، هەموو ئەمانە ڕیی بۆ ڕووسيا خۆش کرد کە ئەو دۆخە بقۆزێتەوە وگازی سروشتی کوردستان بێنێتە ژێر هەژموونی خۆی. ڕووسيا زيرەکانە کار دەکات لەو ڕووەوە، لە هەر شوێنێک قەيران یا نا ئارامی هەبیت، دەچێت دەيقۆزێتەوە بۆ بەرژەوەندی خۆی، تەنانەت رۆسنفت ئەو کات پێشەکی پارەیەکی زۆری دایە کوردستان، کوردستانيش لەو کات پێويستيەکی زۆری بەو پارەیە هەبوو، بۆیە بە مەمنوونيەوە ڕازی بوو بۆندەکان بە پێی بەرژەوەندی رووسيا مۆر بکات. لە ليبياش کە ڕووسيا زانی دۆخەکە نا ئارامە ودەرگا کراوەیە بۆ چوونە ژوورەوە، بێ دوو دڵی بەشداری گەمەکەی ليبيایی کرد. 

هۆکارێکی ديکەی تەدەخولی ڕووسيا لە ليبيا، بريتييە لە ڕێ گرتن لە گروپە ئيسلاميە توندڕەوەکان لەوەی بگەنە دەسەڵات. ڕووسيا لەبەر بوونی موسوڵمانێکی زۆر لە ڕووسيا وبە تايبەت لە شيشان، زۆر هەستيارە بەرامبەر گروپە توندڕەوە ئيسلاميەکان، چونکە ترسی هەیە لەوەی هەر دەسەڵاتێکی ئيسلامی ناوچەکە کار لە موسوڵمانەکانی ناو رووسياش بکەن وپەيوەندی لە نێوانيان درووست ببێت، جگە لەوەی ڕووسيا ئەزموونێکی پڕ کێشەی هەیە لەگەڵ شيشان وموسوڵمانەکانی خۆی، هەر وەها پێی وایە ئەو توندڕەوانەی لە سوريا هەڵهاتوون، خۆیان کردوە بە ليبيادا.

بە شێوەیەکی فەرمی ڕووسيا لەگەڵ هەردوو بەرەی ليبيا حەفتەر وسەراج پەيوەندی هەیە، هەر وەها بە پێی لێدوانی فەرمی ڕووسيا، بەشداری ڕووسيا تەنها دبلۆماسیە وهەوڵی ئارامکردنەوەی دۆخەکە دەدات، بەڵام زۆر ڕاپۆرت هەن کە ئاماژە بەوە دەدەن ميليشيایەکی نافەرمی ڕووسيا بە ناوی ميليشيای ڤاگنەر کە وەک کۆمپانيایەکی چەکداری ومافيایی ڕووسيە و لە ناو ليبيا چالاگيان هەیە وهاوکاری سوپاکەی حەفتەر دەدەن، بەڵام ڕووسيا لەسەر ئاستی فەرمی لەگەڵ هەردوو بەرەکە پەيوەندی هەیە، ئەوەش مامەڵەیەکی سياسيە، چونکە دەيەوێت کارێک بکات کە ئەگەر هەر بەرەیەک سەرکەوتوو بوو، ئەوا پەيوەنديەکی باشيان هەبێت لەگەڵ ڕووسيا، بەڵام ڕووسيا لە واقعدا لەگەڵ بەرەی حەفتەرە، ئەمەش کێشەیەکی ئاڵۆز دروست دەکات لە نێوان ڕووسيا وتورکيا، کە ماوەیەکە چەندين ڕێکەوتنی سياسی وسەربازي وئابووريان هەیە لەپەيوەندی بە سووريا وسيستەمی ئێس ٤٠٠ وهێلی گازی تورک ستريم..بۆیە لەبەر ئەوەی ئەو هاوسەنگيەیی لەگەڵ تورکيا ڕابگرێت، بەلایەنی کەمەوە تا یەکلابوونەوەی کێشەی سووريا، دەيەوێت بەو شێوە دبلوماسيە لە ليبيادا مامەڵە بکات. 

ئامادەکردنی: ڕەنج نەوزاد - ماستەر لە زانستە سیاسییەکان

ليست هناك تعليقات:

إرسال تعليق

بابەتی پەیوەندی دار

إعلان اسفل المشاركات

ماڵپەڕی پرس میدیا

بەشە سەرەکیەکان

دواین هەواڵ

نموذج الاتصال

الاسم

بريد إلكتروني *

رسالة *

پرس میدیا - Prs Media

پرس ، دامە زراوەیەکی میدیایی پیشەیی ئازادە دەبێتە بڵند گۆ و ئاوێنەی دەنگ و ڕەنگە جیاوازە نەبیستراو و نەبینراوەکان کلتور و فەرهەنگ و هــونــەری نــیـشـتـمـانیـی دەپـارێـزێـت و خـــەمـــی هـەمـیـشەی چەسپاندنی ئاشتی کۆمەڵایەتی و پێکەوە ژیان دەبێت ، پرس میدیا مەبەستیەتی نـەوەی ئـێسـتـاو داهـاتـوی نـیـشـتـمان بە ئاگابێت لـەسـەرجــەم پـرس و پـێشهاتەکانی دەوروبەری دەیەوێت بەزمانێکی بابەتیانە ئەو نەوەیە بدوێنێت

2019 - PRSMEDIA.NET / ALL RIGHT RESERVED ©