هەڵبژاردن یان کودەتا، لە عێراق کامیان دەسەڵات دەگۆڕێت؟ - پرس میدیا

إعلان فوق المشاركات

هەڵبژاردن یان کودەتا، لە عێراق کامیان دەسەڵات دەگۆڕێت؟

هەڵبژاردن یان کودەتا، لە عێراق کامیان دەسەڵات دەگۆڕێت؟

پرس میدیا

عێراق لە سەردەمی دروستبوونییەوە تا ئێستا بە وڵاتێکی پڕ لە کێشە و ململانێ دانراوە و هۆکاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ شیوازی دروستکردنی ئەو دەوڵەتە کە لە سێ پێکهاتەی سەرەکی جیاواز و لە جوگرافیایەکی ئاڵۆز و لە نێوان چەند وڵاتێکی نادیموکراتییدا دروستبووە. 

دۆخی عێراق لە نزیکەی ١٠٠ ساڵی ڕابردوودا دۆخێکی ناسەقامگیربووە و یەکەم کودەتا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە عێراق ڕوویداوە و لەوێوە چێرۆکی کودەتاکان لە عێراق دەستیان پێکردووە و بە کودەتا و توندوتیژی نەبووبێت ئەستەم بووە دەسەڵاتدارێک دەستبەرداری پۆستەکەی بووبێێت. 

ئەمە تا ساڵی ٢٠٠٣ و پرۆسەی ئازادیی عێراق ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام لەدوای ئەو پرۆسەیەوە عێراق دەرگای بەڕووی بدیموکراسییدا کردووەتەوە و ئەگەرچی کەموکورتی زۆریش لە پرۆسەکاندا هەبووبێت بەڵام ماوەی ١٥ ساڵە تەنها هەڵبژاردن بووەتە ڕێگەی سەرەکی گۆڕینی دەسەڵاتەکان. 

مێژووی کودەتاکان لە عێراق 

دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی ڕوخا و لەسەر خاکەکەی ئەو دەوڵەتە کۆمەڵێک دەوڵەتی مۆدێرن دروستکران، عێراق یەکێک بوو لەوانە و لەژێر ئینتیدابی بەریتانییدا سیستمی پاشایەتی بنیادنرا و نەتەوەکانی کورد و عەرەبی و تورکمان و هەردوو مەزهەبی شیعە و سونە و چەند پێکهاتەیەکی تر بوونە دانیشتوانی ئەو دەوڵەتە نوێیە. 

لەسەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە کەمتر هەست بە جیاوازیی نەتەوەیی و مەزهەبی کراوە، ئەو ناکۆکیانەی لە ئارادابوون ناکۆکیی سیاسیی و شێوازی ئیدارەدانی دەوڵەت و هەندێ جاریش ناکۆکی شەخسی بوون. 

بۆ یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان و هێنانەئارای گؤرانکاریی لە سیستمی سیاسییدا، یان بۆ لابردن و دورخستنەوەی کەسێک لە دەسەڵات زۆر جار لە عێراق پەنابراوەتە بەر کاری توندوتیژی و ئەنجامدانی کودەتا. 

یەکەم کودەتا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە عێراق و لە ساڵێ ١٩٣٦ واتە نزیکەی ١٥ ساڵ دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق ئەنجامدراوە، لەو ساڵەدا بەکر سدقی ئەفسەری سوپا کودەتای بەسەر دەسەڵاتی پاشادا کرد، هەرچەندە بوویە هۆی ئەنجامدانی گۆڕانکاریی لە هەندێک پۆستی باڵادا بەڵام نەیتوانی سیستمەکە بگۆڕێت و بە ئامانجەکەی خۆی بگات و بە کودەتایەکی شکستخواردوو دادەنرێت. 

تەنها پێنج ساڵ دوای ئەو هەوڵەی بەکر سدقی، ساڵی ١٩٤١ کودەتایەکی تر بە سەرپۆەرشتی چوار ئەفسەر ئەنجام دەدرێت و ئەویش بە هەمانشێوە شکست دەهێنێت و چوار ئەفسەرەکە کە سەرجەمیان کوردن لەسێدارە دەدرێن. 

ساڵی ١٩٥٨ لەڕێگەی کودەتایەکی سەرکەوتووەوە سیستمی پاشایەتی گۆڕا بۆ سیستمی کۆماریی، هەندێک ئەو وەکو شۆڕشی ١٤ی تەمووز ناو دەبەن و هەندێکیش دەڵێن تەنها کودەتایەک بووە، بەهۆی ئەو کودەتایەوە عەبدولکەریم قاسم بوو بە سەرۆکی عێراق و سیستمەکە گۆڕا بۆ کۆماری. 

سەردەمی حوکمی قاسم زۆری نەخایاندا تەنها دوای ٥ ساڵ و لە ساڵێ ١٩٦٣دا عەبدولسەلام عارف کودەتایەکی تر ئەنجامدا و قاسمی لە دەسەڵات دورخستەوە و لەسێدارەی دا و خۆی شوێنەکەی گرتەوە. 

عەبدولسەلامن عارفیش دوای سێ ساڵ فڕۆکەکەی بە ئاسمانەوە گڕی گرت و سوتا و خۆی گیانی لەدەستدا و براکەی دەسەڵاتەکەی گرتە دەست و هەندێک سەرچاوەش ئاماژە بەوە دەکەم ڕووداوەکە پیلان بووە ڕوداوێکی ئاسایی نەبووە. 

ساڵی ١٩٦٨ بەعسییەکان کودەتایەکیان ئەنجامدا و توانیان دەسەڵاتی سیاسیی بگۆڕن و ئەحمەد حەسەن بەکر ببێتە سەرۆک وەزیران و سەدام حسێن ببێتە جێگرەوەی، بەوەش عێراق پێی نایە قۆناغێکی نوێ. 

دەسەڵاتی ئەحمەد حەسەن بەکریش هێندەی نەخایاند، ساڵی ١٩٧٩ سەدام حسێن کودەتای بەسەردا کرد و ئەعمەد حەسەن بەکری دورخستەوە و دەسەڵاتی ڕەهای عێراقی وەرگرت و بووە سەۆکی عێراق و تا ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو. 

عێراق چی لە کودەتاکان دەستکەوت؟ 

ئەو ژمارە زۆرەی کودەتا کە لەماوەی ئەو چەند ساڵەی مێژووی عێراقدا کە ئەنجامدراون، نەک نەبوونەتە هۆی باشکردنی دۆخی سیاسیی وڵاتەکە، بەڵکوو جار لە دوای جار دۆخەکەیان بەرەو خراپتر بردووە و کوشتار و توندوتیژی و کێشەی گەورەتریان دروستکردووە. 

سەرەڕای ئەوەش، وای لە دەسەڵاتداران کردووە کە متمانەیان بە هیچ کەس نەمێنێت، چونکە هەندێک لە کودەتاکان لەلایەن جێگری سەرۆک و هەندێکیان لەلایەن کەسە نزیکەکانی خۆی و هەندێکیان لەلایەن باوەڕپێکراوترین ئەفسەرەکانەوە ئەنجامدراوە، ئەمەش وای کردووە پرۆسەی سیاسیی لە عێراقدا بە گشتی ببێتە پرۆسەیەکی بێمتمانە و جێی دڕدۆنگیی. 

دواین کەس کە لەڕێگەی کودەتاوە گەیشتە دەسەڵات سەدام حسێن بوو، ئەو هەرزوو لە واقعی سیاسی عێراق تێگەیشت، بۆئەوەی ڕێگریی بکات لە ئەنجامدانی کودەتا و هەڵگەڕانەوە لێی، هەر کەسێک ئەگەر لە نزیکترینەکانیشی بوایە و بچووکترین هەنگاوی دژی سەدام بنایە، کۆتایی بە ژیانی دەهێنرا، بەو شێوەیەش توانیی درێژە بە دەسەڵاتەکەی خۆی بدات و تا ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بێت. 

عێراقی دوای پرۆسەی ئازادیی 

بەپێچەوانەی ئەو مێژووەی عێراق لە دروستبوونییەوە تا ئەوکات تۆماری کردبوو، لەدوای پرۆسەی ئازادیی عێراقەوە هەڵبژاردن کارەیە ڕێگەی سەرەکی گەیشتن بە دەسەڵات. 

بەشێوەیەک کە زۆرێک لەو هێز و لایەنانەی کە پێشتر چالاکییەکانیان قەدەغە کرابوو بوونە هێزی سەرەکیی و توانییان لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥دا دەنگێکی زۆر بەدەستبهێنن و دەسەڵات بگرنە دەست، ئیەوە یەکەم جار بوو هەڵبژاردنێکی ڕاستەقینە ببێتە ڕێگەی گەیشتن بە دەسەڵات. 

لەوکاتەوە عێراق سێ سەرۆک کۆماری گۆڕیوە کە سەرجەمیان ئەنجامی ڕێککەوتنی سیاسیی و دەنگدانی ئازادانەی ناو پەرلەمان بووە و بە ململانێیەکی دیموکراسییانە بووە. 

عێراق لەدوای پرۆسەی ئازادییەوە پێنج سەرۆک وەزیرانی گۆڕیوە، کە ئەوناەش ئەنجامی ئەو هەڵبژاردنە بوون کە ئەنجامدراون و بەهۆیانەوە زۆرینە لە پەرلەماندا دروستبووە و دەنگی بەو سەرۆک وەزیرانە داوە کە لە چەند لایەنێکی جیاوازن. 

شارەزایان باس لەوە دەکەن سەرەڕای ئەوەی تێبینی و ڕەخنەی جدیی لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردن لە عێراق هەیە و هەندێك لایەن بە ئەنجامدانی ساختەکاریی بەرنامەبۆداڕیژراو تۆمەتبار دەکرێن، بەڵام تا ئێستاش هیچ ڕێگەیەکی باشتر لە هەڵبژاردن لە ئارادانییە و باشترین بژاردە بۆ ئەنجامدانی گۆڕانکاریی ڕێگەی هەڵبژاردنە. 

کودەتا یان هەڵبژاردن؟ 

کاتێک سەیری مێژووی عێراق و ئەو ڕووداوانە دەکەیت کە ڕوویانداوە، دەبینیت لەو وڵاتە تەنها ە دوو ڕێگە دەسەڵات گۆڕاوە، ئەویش ڕێگەی کودەتا و ڕێگەی هەڵبژاردنە. 

کودەتاکان زۆر جار شکست دەهێنن و ئەگەر سەرکەوتووشبن ناتوانن گۆڕانکاری ڕاستەقینە بکەن و لە هەر ئەگەرێکدا بێت دەبێت بە توندوتیژیش کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەوانە بهێنرێت کە کودەتایان کردووە. 

بەڵام هەڵبژاردن و دیموکراسیی ئاشتیانەترین ڕێگە و سەردەمیانە ترین ئامرازە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و ئەنجامدانی گۆڕانکاریی لە دەسەڵات نو سیستمدا. 

شارەزیان و چاودێران ئاماژە بۆئەوە دەکەن کە دەبێت هاوڵاتیان و لایەنە سیاسییەکان بە سەرجەمیانهەوە پشتیوانی ئەنجادانی هەڵبژاردنی پاک و بێگەرد بکەن بۆئەوەی لە ڕێگەیەوە ئەو لایەنانە بگەنە دەسەڵات کە نوێنەری ڕاستەقینەی هاوڵاتیانن. 

بەوەش ئاڵوگۆڕ لە دەسەڵاتدا ڕوودەدات بەبێ ئەوەی خوێن بڕژێنرێت و توندوتیژی ئەنجامبدرێت و ئاڵۆزیی و ناکۆکیی سیاسیی و سەربازیی ڕووبدات. 

ليست هناك تعليقات:

إرسال تعليق

بابەتی پەیوەندی دار

إعلان اسفل المشاركات

ماڵپەڕی پرس میدیا

بەشە سەرەکیەکان

دواین هەواڵ

نموذج الاتصال

الاسم

بريد إلكتروني *

رسالة *

پرس میدیا - Prs Media

پرس ، دامە زراوەیەکی میدیایی پیشەیی ئازادە دەبێتە بڵند گۆ و ئاوێنەی دەنگ و ڕەنگە جیاوازە نەبیستراو و نەبینراوەکان کلتور و فەرهەنگ و هــونــەری نــیـشـتـمـانیـی دەپـارێـزێـت و خـــەمـــی هـەمـیـشەی چەسپاندنی ئاشتی کۆمەڵایەتی و پێکەوە ژیان دەبێت ، پرس میدیا مەبەستیەتی نـەوەی ئـێسـتـاو داهـاتـوی نـیـشـتـمان بە ئاگابێت لـەسـەرجــەم پـرس و پـێشهاتەکانی دەوروبەری دەیەوێت بەزمانێکی بابەتیانە ئەو نەوەیە بدوێنێت

2019 - PRSMEDIA.NET / ALL RIGHT RESERVED ©